آیا بازار کریپتو در ایران قانونی است؟ | قوانین معاملات ارز دیجیتال در ایران

آیا تا به حال فکر کرده‌اید که معاملات و دارایی‌های شما در صرافی‌های ارز دیجیتال، از نظر قانونی چه وضعیتی دارد؟ در حال حاضر، فعالیت در بازار کریپتو در ایران جرم‌انگاری نشده است، اما خط قرمزهایی مثل ممنوعیت پرداخت جهت خرید کالا و قوانین سخت‌گیرانه پولشویی وجود دارد که عبور از آن‌ها عواقب سنگینی دارد. در سال 1404، بانک مرکزی با اعمال محدودیت‌های جدید سقف تراکنش و نظارت مالیاتی، فضای معاملات را از حالت بی‌قانون به سمت نظارت شدید برده است. در این مقاله می‌خوانیم که چگونه در بازار کریپتو در ایران بصورت قانونی فعالیت کنیم و از سرمایه‌مان محافظت کنیم.

آیا خرید و فروش ارز دیجیتال قانونی است؟

برای درک عمیق‌تر وضعیت حقوقی بازار کریپتو در ایران و اینکه چرا با وجود جرم نبودن، هنوز ریسک‌هایی وجود دارد، باید به سه مولفه اصلی توجه کنیم:

• اصل قانونی بودن جرایم و عدم وجود قانون بازدارنده.
• منطقه خاکستری و سلب مسئولیت حاکمیت.
• رویکرد نوین قوه قضاییه در پذیرش کریپتو به عنوان مال.

در ادامه این موارد را با جزئیات دقیق و به‌روز شده بررسی می‌کنیم.

اصل قانونی بودن جرایم و مجازات‌ها

در نظام حقوقی ایران، تنها زمانی می‌توان کسی را مجازات کرد که رفتار او در قانون جرم نامیده شده باشد. تا لحظه نگارش این متن در اواخر سال 1404، مجلس شورای اسلامی هیچ قانونی تحت عنوان ممنوعیت فعالیت در بازار ارزهای دیجیتال تصویب نکرده است. تمام هشدارهایی که می‌شنوید، بخشنامه‌های اداری بانک مرکزی یا شورای عالی فضای مجازی است. بخشنامه اداری نمی‌تواند رفتار شهروندان عادی را جرم‌انگاری کند؛ بخشنامه‌ها صرفاً برای نهادهای دولتی، بانک‌ها و صرافی‌ها لازم‌الاجرا هستند. بنابراین، یک تریدر که در خانه خود نشسته و در صرافی ارز دیجیتال بالینکس معامله می‌کند، از نظر قانون مجازات اسلامی هیچ جرمی مرتکب نشده است.

منطقه خاکستری: تفاوت جرم نبودن با قانونی بودن

بسیاری از کاربران عدم جرم‌انگاری را با قانونی بودن کامل اشتباه می‌گیرند. وقتی می‌گوییم بازاری قانونی است مثل بازار بورس، یعنی دولت بر آن نظارت دارد، مجوز رسمی صادر می‌کند و اگر کارگزاری ورشکست شود، صندوق‌های جبران خسارت وجود دارد. اما بازار کریپتو در ایران در منطقه خاکستری است. یعنی دولت می‌گوید: من مانع شما نمی‌شوم، اما اگر وارد شدید و به دلیل نوسان بازار یا هک شدن کیف پول شخصی‌تان سرمایه‌تان را از دست دادید، دولت هیچ مسئولیتی قبول نمی‌کند. بانک مرکزی بارها اعلام کرده که نوسانات این بازار را تضمین نمی‌کند و ریسک آن صددرصد با خود کاربر است.

نگاه قوه قضاییه به ارز دیجیتال به عنوان دارایی

یکی از پیشرفت‌های مهم در سال‌های اخیر، تغییر دیدگاه قضات است. در گذشته پرونده‌های سرقت کریپتو به سختی پیگیری می‌شد زیرا قضات آن را پول نمی‌دانستند. اما در سال 1404، رویه قضایی تثبیت شده است که رمزارزها دارای ارزش اقتصادی و مالیت هستند. طبق قوانین مدنی، هر چیزی که منفعت عقلایی داشته باشد، مال محسوب می‌شود. بنابراین، اگر کیف پول شما هک شود یا کسی تتر شما را سرقت کند، دادگاه این موضوع را دقیقاً مانند سرقت طلا یا ریال پیگیری می‌کند و حکم به رد مال، یعنی بازگرداندن عین ارز دیجیتال یا معادل قیمت روز آن می‌دهد.

قوانین ارز دیجیتال در ایران | آپدیت بانک مرکزی 1404

بانک مرکزی برای کنترل تورم و نظارت بر جریان نقدینگی، مقررات جدیدی وضع کرده که مستقیماً بر فعالیت شما در بازار کریپتو در ایران تاثیر می‌گذارد. مقررات بانک مرکزی شامل:

• ممنوعیت مطلق استفاده به عنوان ابزار پرداخت (Payment Instrument).
• اعمال سقف سهمیه ارزی برای خرید تتر (محدودیت 5000 واحدی).
• الزامات سخت‌گیرانه احراز هویت (KYC) و واریز شناسه دار.

در ادامه جزئیات فنی و کاربردی این محدودیت‌ها را توضیح می‌دهیم.

ممنوعیت استفاده به عنوان ابزار پرداخت

خط قرمز اصلی بانک مرکزی، جایگزینی ریال است. حاکمیت پولی کشور اجازه نمی‌دهد هیچ ارزی، چه دلار کاغذی، چه تتر دیجیتال، جای ریال را در معاملات روزمره بگیرد. اگر شما یک خودرو بخرید و در قولنامه بنویسید مبلغ معامله: 2 بیت کوین، این قرارداد از نظر حقوقی می‌تواند باطل باشد و در صورت بروز اختلاف، دادگاه آن را به رسمیت نمی‌شناسد. هدف این قانون حفظ اقتدار پول ملی است. تمامی پرداخت‌ها در شبکه بانکی کشور باید با ریال انجام شود. پس فرآیند قانونی این است: کریپتو را در صرافی بفروشید، ریال دریافت کنید و سپس خرید خود را انجام دهید.

محدودیت سقف خرید 5000 تتر (قانون جدید 1404)

در سال 1404، سیاست کنترل حساب سرمایه به بازار کریپتو نیز تعمیم داده شد. بانک مرکزی متوجه شد که بسیاری از افراد برای دور زدن سهمیه 2000 یورویی ارز مسافرتی، اقدام به خرید تتر می‌کنند. طبق دستورالعمل‌های جدید که به صرافی‌های بزرگ ابلاغ شده، نظارت بر کدهای ملی که حجم بالایی تتر خریداری می‌کنند افزایش یافته است. سقف غیررسمی که برای مصارف عادی و بدون نیاز به پرونده تجاری در نظر گرفته شده، 5000 تتر در سال است. عبور از این مبلغ به معنی ممنوعیت نیست، بلکه به معنی تغییر وضعیت کاربر از عادی به تجاری است که نیاز به ارائه مستندات درباره منشأ پول و دلیل خرید دارد.

الزام احراز هویت (KYC) و واریز ریالی

پلیس فتا دستورالعمل احراز هویت چندمرحله‌ای را اجباری کرده است. صرافی‌ها موظفند علاوه بر کارت ملی، تطابق شماره موبایل با کد ملی و حتی تطابق حساب بانکی با هویت کاربر را بررسی کنند. همچنین سیستم بانکی (شاپرک) سقف واریز آنلاین برای هر کد ملی را تا 25 میلیون تومان در هر تراکنش محدود کرده است. برای مبالغ بالاتر، کاربران باید از سیستم ساتنا یا واریز شناسه‌دار استفاده کنند. این محدودیت‌ها برای این است که اگر کلاهبرداری انجام شد، پول بلافاصله از سیستم خارج نشود و فرصت مسدودی وجود داشته باشد.

قانون ارز دیجیتال بانک مرکزی ایران؛ خط قرمزها چیست؟

• مقررات مبارزه با پولشویی (AML) و تامین مالی تروریسم.
• جرم سنگین اجاره دادن حساب (کارت‌های اجاره‌ای).
• تفاوت ماهیت صرافی رمزارز (تبادل) با صرافی اسکناس (فیزیکی).

در ادامه راهکارهایی برای دوری از این خطرات ارائه می‌دهیم.

مبارزه با پولشویی (AML) و حساب‌های اجاره‌ای

طبق قانون مبارزه با پولشویی، منشأ هر پولی که وارد سیستم بانکی می‌شود باید مشخص باشد. اگر مبالغ کلانی مثلاً چند میلیارد تومان یک‌باره به حساب شما بیاید و شما نتوانید ثابت کنید این پول از کجا آمده، حساب شما مسدود می‌شود. خطرناک‌ترین کار در بازار کریپتو در ایران، اجاره دادن حساب کاربری صرافی یا کارت بانکی به افراد ناشناس در تلگرام یا اینستاگرام است. کلاهبرداران پول‌های دزدی، که از طریق فیشینگ بدست آمده را، به حساب شما می‌ریزند، تتر می‌خرند و ناپدید می‌شوند. در نهایت، شما صاحب حسابی هستید که پول دزدی در آن چرخیده و باید تمام خسارت مالباختگان را از جیب خود بدهید و احتمالا به زندان بروید.

صرافی رمزارز در مقابل صرافی اسکناس

هنوز هیچ مجوزی تحت عنوان صرافی ارز دیجیتال از سوی بانک مرکزی صادر نمی‌شود. صرافی‌های فعلی در قالب شرکت‌های خدمات پرداخت و فناوری مالی و زیر نظر نظام صنفی رایانه‌ای (نصر) و با مجوزهای معاونت علمی ریاست جمهوری فعالیت می‌کنند. این پلتفرم‌ها به عنوان سکوهای تبادل شناخته می‌شوند. تفاوت مهم این است که صرافی‌های اسکناس (فیزیکی) حق ورود به حوزه کریپتو را ندارند و صرافی‌های آنلاین کریپتو هم حق فروش اسکناس دلار فیزیکی را ندارند. تداخل این دو حوزه ممنوع است.

قوانین خرید و فروش ارز دیجیتال در ایران برای ماینرها

قوانین ماینینگ کاملاً با قوانین ترید متفاوت است. در اینجا با کالای فیزیکی و مصرف انرژی سروکار داریم که قوانین سخت‌گیرانه صنعتی دارد. در ادامه جزئیات حقوقی برای علاقه‌مندان به ماینینگ را باز می‌کنیم.

مجوز وزارت صمت و سامانه بهین یاب

ماینینگ در ایران یک صنعت رسمی است. متقاضی باید ابتدا در سامانه بهین یاب ثبت‌نام کرده و جواز تأسیس بگیرد. سپس باید فارم خود را در شهرک‌های صنعتی مجاز یا مناطق آزاد احداث کند. مهم‌ترین نکته، قانونی بودن دستگاه‌هاست. تمامی ماینرها باید برگ سبز گمرکی داشته باشند و شناسه یکتای آن‌ها در سامانه وزارت صمت ثبت شده باشد. اگر پلیس دستگاهی را کشف کند که در سامانه ثبت نشده، حکم کالای قاچاق را دارد که جریمه آن معمولاً 3 برابر ارزش کالا به اضافه ضبط دستگاه است.

برق خانگی؛ خط قرمز پررنگ و جریمه‌های 1404

بحران انرژی در ایران باعث شده وزارت نیرو هیچ اغماضی در مورد ماینرهای غیرمجاز نداشته باشد. استفاده از برق خانگی یا کشاورزی برای ماینینگ، سرقت انرژی محسوب نمی‌شود اما استفاده غیرمجاز از انشعاب است. جریمه‌های سال 1404 بسیار افزایش یافته است: محاسبه کل برق مصرفی دوره تخلف با نرخ برق صادراتی که بالاترین نرخ ممکن است، ابطال انشعاب برق، و معرفی به دادگاه. روش‌های تشخیص هم بسیار پیشرفته شده و از طریق تحلیل بار شبکه و کنتورهای هوشمند، حتی وجود یک دستگاه ماینر در خانه قابل شناسایی است.

مالیات ارز دیجیتال در سال 1404؛ شایعه یا واقعیت؟

بحث مالیات یکی از پیچیده‌ترین بخش‌های فعالیت در بازار کریپتو در ایران است. سازمان امور مالیاتی دسترسی مستقیم به بلاک چین ندارد، اما دسترسی کامل به حساب‌های ریالی شما دارد. در ادامه بررسی می‌کنیم چه کسانی باید نگران پر کردن اظهارنامه مالیاتی باشند.

اجرای طرح مالیات بر عایدی سرمایه (CGT)

قانون مالیات بر عایدی سرمایه (CGT) با هدف جلوگیری از سوداگری در بازارهای طلا، ارز، خودرو و مسکن تدوین شده است. ارزهای دیجیتال نیز در دسته سایر دارایی‌ها قرار می‌گیرند. اگرچه زیرساخت‌های شناسایی سود دقیق هر ترید هنوز وجود ندارد، اما طبق پیش‌نویس قانون، افراد موظف به خوداظهاری هستند. یعنی اگر شما بیت کوینی را خریدید و با سود فروختید، باید سود آن را اعلام کنید. البته معافیت‌هایی برای حجم‌های پایین و نگهداری بلندمدت در نظر گرفته شده است. در سال 1404 تمرکز اصلی روی تراکنش‌های ریالی ناشی از فروش کریپتو است.

گردش حساب و حساب‌های تجاری

سازمان مالیاتی از الگوریتم‌های بانکی استفاده می‌کند. اگر حساب شخصی شما در ماه بیش از تعداد مشخصی (مثلاً 100 تراکنش واریزی) و حجم مشخصی (مثلاً 35 میلیون تومان یا ارقام تعدیل شده تورمی سال 1404) گردش داشته باشد، این حساب به عنوان مشکوک به فعالیت تجاری پرچم‌گذاری می‌شود. در این صورت، صاحب حساب باید ثابت کند این پول‌ها درآمد نیست. اگر نتواند ثابت کند، کل واریزی‌ها به عنوان درآمد تلقی شده و مشمول مالیات پلکانی (از 15 تا 25 درصد) می‌شود. راهکار این است که حساب ترید خود را از حساب مخارج روزانه جدا کنید و سوابق خرید و فروش خود (History صرافی) را همیشه برای روز مبادا نگه دارید.

آیا فعالیت در صرافی‌های خارجی جرم است؟

ریسک تحریم‌ها و هوش مصنوعی در ردیابی

صرافی‌های خارجی مثل Binance، Bybit و KuCoin اکنون از ابزارهای هوش مصنوعی برای تحلیل رفتار کاربران استفاده می‌کنند. حتی اگر از IP ثابت (VPS) استفاده کنید، الگوی معاملات، ساعت ورود و خروج، و حتی نوع مرورگر شما می‌تواند هویت ایرانی‌تان را فاش کند. به محض شناسایی، حساب Freeze شده و از شما مدارک هویتی غیرایرانی خواسته می‌شود. از آنجا که اکثر کاربران مدارک جعلی بصورت فتوشاپ ارائه می‌دهند، نه تنها حساب باز نمی‌شود بلکه در لیست سیاه جهانی پولشویی قرار می‌گیرند.

چرا صرافی داخلی امن‌تر است؟

در صرافی‌های داخلی مثل بالینکس، دارایی شما در کیف پول‌های سرد نگهداری می‌شود که به اینترنت متصل نیستند و خطر هک ندارند. مهم‌تر از آن، خطر بلوکه شدن به دلیل تحریم وجود ندارد. همچنین بالینکس یک شخصیت حقوقی ثبت شده در ایران است؛ یعنی آدرس، مدیرعامل و حساب بانکی مشخص دارد. اگر مشکلی پیش بیاید، شما می‌دانید یقه چه کسی را بگیرید، در حالی که دسترسی به دفتر صرافی‌های خارجی برای ایرانیان غیرممکن است.

قوانین مربوط به کلاهبرداری و شکایت در بازار کریپتو در ایران

در دنیای کریپتو که تراکنش‌ها برگشت‌ناپذیرند، کلاهبرداری زیاد است. در ادامه نقشه راه قانونی برای مالباختگان را ترسیم می‌کنیم.

جرم‌انگاری کلاهبرداری سایبری و پانزی

بسیاری از پروژه‌ها با وعده سود ثابت دلاری (مثلاً روزی 1 درصد) سرمایه مردم را جذب می‌کنند. این‌ها مصداق بارز اخلال در نظام اقتصادی و کلاهبرداری شبکه‌ای هستند که مجازات‌های سنگین (حتی مفسد فی‌الارض) دارند. قانون‌گذار هیچ تفاوتی بین کلاهبرداری با ریال یا تتر قائل نیست. اگر کسی با مانور متقلبانه دارایی دیجیتال شما را برد، مجرم است.

مراحل عملی شکایت و ردیابی

اگر قربانی شدید، اولین کار ذخیره مستندات است (TxID، اسکرین‌شات چت‌ها). سپس باید به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه و شکایت سرقت رایانه‌ای یا کلاهبرداری ثبت کنید. پرونده به پلیس فتا ارجاع می‌شود. پلیس فتا آدرس کیف پول مقصد را در لیست سیاه قرار می‌دهد و با استعلام از تمامی صرافی‌های ایرانی (مثل بالینکس، نوبیتکس و…) بررسی می‌کند که آیا این کیف پول در صرافی داخلی احراز هویت شده یا خیر. در بسیاری از موارد، سارقان برای نقد کردن پول مجبورند به صرافی ایرانی بیایند و همان‌جا گرفتار می‌شوند.

سوالات متداول حقوقی درباره بازار کریپتو در ایران

این بخش شامل نکات ریزی است که معمولاً در مقالات عمومی گفته نمی‌شود اما برای برنامه‌ریزی مالی شما در بازار کریپتو در ایران حیاتی است. در ادامه این موارد کاربردی را تشریح می‌کنیم.

تکلیف ارزهای دیجیتال بعد از فوت چه می‌شود؟

از نظر حقوقی، بیت کوین هم مثل زمین و ماشین به ورثه می‌رسد. اما بلاک چین گواهی انحصار وراثت نمی‌فهمد! اگر شخصی خدای ناکرده فوت کند و کلید خصوصی (Private Key) کیف پول شخصی آن شخص (مثل تراست ولت) را کسی نداشته باشد، آن پول برای همیشه در شبکه گم می‌شود. اما اگر دارایی شخصی در صرافی داخلی باشد، ورثه می‌توانند با حکم دادگاه به صرافی مراجعه کنند و صرافی موظف است حساب کاربری متوفی را به ورثه منتقل کند. این یکی از مزیت‌های نگهداری دارایی در صرافی‌های معتبر داخلی نسبت به کیف پول‌های شخصی بدون بک‌آپ است.

آیا درآمد فریلنسرها از راه کریپتو قانونی است؟

فریلنسرهایی که برنامه‌نویسی یا طراحی می‌کنند و از خارج کشور تتر می‌گیرند، در واقع به اقتصاد کشور کمک می‌کنند. این درآمد کاملاً قانونی است. نکته مهم در نقد کردن است. فریلنسرها باید از صرافی‌هایی استفاده کنند که تاریخچه تراکنش معتبر ارائه می‌دهند. اگر بانک سوال کرد این پول از کجا آمده، شما پرینت قرارداد کاری و تاریخچه دریافت تتر را نشان می‌دهید. این شفافیت باعث می‌شود حساب شما تجاری یا مشکوک به پولشویی تلقی نشود.

آیا پلیس می‌تواند حساب کریپتو را مسدود کند؟

بله، و این کار الان سیستمی انجام می‌شود. قوه قضاییه به دیتابیس کاربران صرافی‌های مجاز دسترسی استعلامی دارد. اگر شخصی بابت مهریه، بدهی بانکی یا چک برگشتی محکوم شود و اموالش برای توقیف شناسایی نشود، قاضی دستور استعلام از صرافی‌ها را می‌دهد.

نتیجه‌گیری: آینده بازار کریپتو در ایران

بررسی دقیق قوانین و بخشنامه‌های سال 1404 نشان می‌دهد که استراتژی حاکمیت از انکار و ممنوعیت به سمت پذیرش مشروط و کنترل‌شده تغییر کرده است. این خبر خوبی برای فعالان واقعی و سرمایه‌گذاران است، زیرا شفافیت قانونی ریسک‌های سیستماتیک را کاهش می‌دهد. دیگر نگران یورش پلیس به خاطر داشتن بیت کوین نیستیم، اما باید نگران رعایت قوانین مالیاتی و پولشویی باشیم. کلید موفقیت در بازار کریپتو در ایران در سال‌های آینده، فعالیت شفاف، دوری از جریان‌های مالی مبهم و استفاده از پلتفرم‌های داخلی پاسخگو و امن مانند بالینکس است. با رعایت این اصول، می‌توانید از پتانسیل عظیم این بازار برای رشد سرمایه خود بهره‌مند شوید.